online magazine

Kijknormen in het werk van Ted Oonk

Tom Viaene


Wat is je oordeel in het kijken? Hoe kijk je naar je eigen oordeel? Welke normen spelen hierbij op de achtergrond? En vooral welke normen zijn dominant?

Het begrip ‘norm’ reikt uit naar ‘norm-aal’. Blank, hetero, westers: het zijn voorbeelden van ‘normale’ normativiteit, dat wil zeggen, normen die bepalen wat ‘anders’ en ‘afwijkend’ is/wordt. Iets of iemand wordt als hét model voorgesteld. Dat model verkondigt zichzelf als het autoritaire ijkpunt. Binaire tegenstellingen worden geboren en in stand gehouden.


She's posing for consumer products now and then. For every camera she gives the best she can. I saw her on the cover of a magazine. Now, she's a big success, I want to meet her again.

The Model Kraftwerk (1978)



Fotografe en videokunstenares Ted Oonk werkt rond wat ik hier graag ‘kijknormen’ noem. Fotografie en video doen hier specifieke dienst langs de weg van ons kijkgedrag. Het is zoiets als je blik geconcentreerd op de weg houden, maar je blik op die blik zelf, ontsnapt je. Oonk weet de boel serieus te vertragen. Ze dwingt ons met zachte hand te kijken naar wat verscholen zit in een dode hoek. Wat we daar eventueel kunnen zien is een blik op de kwetsbaarheid van onze eigen normatieve positie.


Hier heb je onvoorwaardelijke liefde en die dwingt je vanuit niet vooropgestelde communicatiekaders te handelen, kijken, spreken en lief te hebben.

Oonk heeft een zus met het downsyndroom. Dat persoonlijke, familiale gegeven heeft mee bepaald hoe ze naar haar eigen rol als kunstenares kijkt. Ze verbindt er een specifiek engagement aan dat verschillende intonaties krijgt in haar werk. In het gezin waarin ze opgroeide, werd ieder voor zich ertoe gebracht zich te verhouden tot die ‘andere’ zus/dochter. Een ‘normale’ situatie is het niet. Want hier heb je onvoorwaardelijke liefde en die dwingt je vanuit niet vooropgestelde communicatiekaders te handelen, kijken, spreken en lief te hebben. In dat voorzichtig geduldig aftasten is ieder lid van het gezin een ander voor de ander. Het hele anders-zijn verschuift voortdurend. Vaststaande kijkoordelen zijn er dus niet. In de familie veruitwendigt de ‘kwetsbare’ blik zich als een caleidoscoop zonder vaststaand uitkijkpunt.

Het gevolg van haar autobiografische engagement is niet te onderschatten. Het oude romantische idee dat een kunstenaar zijn (of haar) zielenroerselen in een vormentaal giet, wordt in Oonks werk voorgoed geparkeerd. Ik denk hierbij aan drie elementen die die anti-romantische strategie in de verf zetten: de open, decentrerende blik, de samenwerking en de brief. Alle drie dragen ze bij tot een artistieke praktijk die berust op een niet-weten, het relationele, niet-identitaire, anti-autoritair, toeval, inspraak, ondervinding en bescheidenheid. Allemaal waarden die de laatste twintig jaar vanuit een relationele esthetica aan belang hebben gewonnen in de kunsten. Ik zoom nu in op drie werken waarin die drie elementen sterk verweven zijn.

Zus en zo


this is not about you 2005-2019 archief



Foto’s van haar specifieke zus werden genomen door haar moeder, door Oonk, door de zus zelf. Die verzameling is uitdijend materiaal waaruit de kunstenaar op gepaste tijden kan putten. Zo was er de solo-tentoonstelling this is not about you (let op de decentrerende titel), gebouwd rond die ‘drie manieren van kijken’. Het project is een knipoog naar wat er gebeurt in de zogenaamde ‘snapshot fotografie’. In die branche is het familiealbum hét werkmateriaal bij uitstek. Persoonlijke en sociale geschiedenis komen samen in de wijze waarop foto’s als ‘snapshots’ bemiddelaars voor sociale relaties worden. Ze vormen een uitnodiging tot intimiteit. Een nostalgische roep om zich iets terug te herinneren. Een gebaar van sociale inclusie.

De inclusie is in het geval van Oonks werk, heel concreet te begrijpen: Het beeld van haar zus krijgt nu een plek in officiële instituties waar ‘exhibities van het kijken’ worden gehouden. Hiermee heeft Oonk evenwel niet uitsluitend de intentie om gemarginaliseerde of onderdrukte groepen tools aan te reiken om alternatieve beeldculturen te construeren ten aanzien van de dominante mainstream. Natuurlijk, de manier waarop ze haar zus nu autonoom en open(lijk) laat (mee-)kijken, mag de kijker er dan toe verleiden te reflecteren over hoe we het gewoon zijn onze eigen geprivilegieerde en dus verwrongen blik te kritiseren. Haar werk wijst ons er vooral op hoe weinig we weten over de wijzen waarop die gemarginaliseerde groepen zelf naar hun omgeving kijken.

Enerzijds, laat Oonk in haar diverse opstellingen voelen wie aan het kijken is naar wie. Anderzijds, is ze opzettelijk minder duidelijk over wat toebehoort aan de kunsten en wat aan de amateuristische snapshot-cultuur. En het is hier dat ze het zogenaamde ‘artistieke meesterschap’, dat verondersteld wordt in de fotografische act, in vraag stelt. Hoewel this is not about you in gang werd gestoken door de professionele fotograaf (zijnde Oonk zelf), steunt het hele project op een samen-kijken, op samenwerking tout-court – waarbij de driedelige opzet van de tentoonstelling het bewijs is van de indirecte samenwerking tussen haar zus en moeder – officieel, geen ‘fotografen’. De fotografische act is zo een gedeeld initiatief. Niet alleen in de betekenis dat de zus akkoord gaat het subject te zijn, maar ook dat de drie kijkers gelijke auteurs worden in deze documentaire rit waarin nabijheid, intimiteit en wederzijdse affectie wegwijzers worden.

The Model


The Model 2017, tentoonstelling Museum Texture



Het andere kan ook een ‘model’ worden waartegen we onze vooringenomenheid dienen af te wegen. Maar hoe anders is dat model dan het model dat zichzelf of specifieke producten adverteert? In het videowerk The model voert Oonk Laurence Demets op, een kunstenares met het downsyndroom. Daar staat ze, in een witte bikini, met op de achtergrond het stille water van een binnen zwembad. Aanvankelijk is Demets één met haar rol, maar na een tijdje begint het allemaal wat te wringen, en slaat de verveling toe. Aanvankelijk kijkt Demets ons zelfzeker in de ogen. Maar daarop volgt al snel een ongemakkelijke situatie, balancerend tussen een groeiende desinteresse en een gebrek aan focus. Ook als kijker moet je je blik trachten vast te houden. Zeker wanneer Laurence zich ook nog eens in het kruis krabt en daar geen gêne bij vertoont. Ontloopt het model zo het keurslijf waarin het zich geplaatst voelt? Laat het model de barsten zien die opduiken wanneer de blik louter op hét model gericht wordt? Wiens verveling wordt hier in de ogen gekeken? Een esthetische (symmetrisch, rigide) opstelling verbastert in een sociale twist omtrent de rol van macht van en over het model. Het gaat in The model niet zozeer om waar het model zelf voor staat, maar om de abstracte connecties die gemaakt worden tussen het model, een ‘normale’ levensstijl en achterliggende normen. Het lijkt Demets niet te kunnen deren. Ze gooit de blik terug naar de kijker. Dit model is verleidelijk in de wijze waarop het onze blik lijkt af te stoten. En op het einde wordt er niets geconsumeerd.

Toenadering


Zacht 2019, videostill



Het videowerk Zacht dat Oonk nu maakte in de context van het Bloedtest-project, contrasteert heel hard met de desolaatheid en onbereikbaarheid van The Model. Aan Zacht, gaat een hele briefwisseling vooraf met collega-kunstenaars Milou Abel en Monique Smallegange-Van der Zee. Brieven komen wel vaker terug in Oonks werk. Zo werkt ze ook samen met de Koreaanse Su Jung aan het lange termijnproject Contour, waarbij de utopische contouren van een eiland worden afgetast. Hier is de brief het vertrekpunt van waaruit video’s, audio- en tekstfragmenten en fotografie ontstaan. Een brief schrijven vraagt een langzamere mind-set. Ook in The model wou Oonk onze gedachten vertragen om beter te kunnen kijken. Om te kijken naar iets dat ons met onszelf confronteert ook. In een brief moet je de dingen wel uitleggen aan de ander. En om een brief te beantwoorden moet je de brief eerst goed lezen. In alles wat Oonk beoogt, ligt de getuigenis van een toenadering die ofwel uitgediept wordt ofwel net afbreekt. In Zacht is de toenadering heel concreet. Het toont twee mannen, waarvan één met spasme, die elkaar voor het eerst ontmoeten en elkaar aanraken. De twee lijken een onzichtbare brief naar elkaar te schrijven; de handen zijn als letters op zoek naar de juiste woorden.


Oonks werk staat zo model voor een nieuwe toenadering in een overwegend competitief kunstenlandschap.

Met zachte hand tast Oonk de contouren van haar praktijk verder af. Alle werk bij elkaar geeft een inkijk in de complexe werking van onze kijknormen. In onze over-gechargeerde globale beeldcultuur is de vraag naar een echte kritische blik, de vraag naar nieuwe modellen of het in vraag stellen van hét model zelf. Haar kunstenaarschap draait niet om controle, maar om decentrering, een vertrekpunt voor een grotere kwetsbaarheid en empathie in de kunsten zelf. Oonks werk staat zo model voor een nieuwe toenadering in een overwegend competitief kunstenlandschap.



Tom Viaene juni 2019